Pszczoła miodna nie jest jedynym zapylaczem, który odwiedza kwiaty w ogrodzie. Obok niej pracują trzmiele, murarki, miesierki, lepiarki i wiele innych dzikich pszczół, a także muchówki, motyle i inne owady. Poszczególne gatunki różnią się porą aktywności, sposobem zbierania pokarmu, budową ciała oraz kwiatami, które najchętniej odwiedzają.
Dlatego ogród przyjazny zapylaczom nie powinien być projektowany wyłącznie z myślą o jednym gatunku. Największą wartość daje różnorodność roślin, terminów kwitnienia i miejsc, w których owady mogą znaleźć pokarm oraz schronienie.
Pszczoła miodna – specjalistka od pracy zespołowej
Pszczoła miodna Apis mellifera żyje w dużych, zorganizowanych rodzinach. W sezonie w jednym ulu mogą pracować dziesiątki tysięcy robotnic.
Gdy rodzina znajdzie atrakcyjne źródło nektaru lub pyłku, wiele zbieraczek może korzystać z niego jednocześnie. Pszczoły miodne potrafią intensywnie wykorzystywać duże skupiska kwitnących roślin — sady, rzepak, lipy, nawłoć czy rozległe łąki.
Charakterystyczna jest także stosunkowo wysoka wierność kwiatowa. Zbieraczka podczas jednego lotu często odwiedza kwiaty tego samego gatunku, co może sprzyjać skutecznemu przenoszeniu pyłku pomiędzy roślinami.
Kim są dzikie pszczoły?
Określenie „dzikie pszczoły” obejmuje bardzo dużą i zróżnicowaną grupę gatunków. W przeciwieństwie do pszczoły miodnej większość z nich nie tworzy wielkich, wieloletnich rodzin.
Wiele gatunków prowadzi samotniczy tryb życia. Samica samodzielnie buduje gniazdo, przygotowuje komórki lęgowe, gromadzi w nich pyłek i nektar, a następnie składa jaja.
Do tej grupy należą między innymi murarki, miesierki i liczne pszczoły gniazdujące w ziemi. Trzmiele również zalicza się do dzikich pszczół, choć tworzą sezonowe kolonie.
Nie każda pszczoła odwiedza te same kwiaty
Różne gatunki mają różną wielkość ciała, długość języczka i sposób zdobywania pokarmu. To sprawia, że kwiat łatwo dostępny dla jednego owada może być znacznie trudniejszy do wykorzystania przez inny.
Duży trzmiel może dobrze radzić sobie z innymi kwiatami niż niewielka samotnica. Część dzikich pszczół jest silniej związana z określonymi grupami roślin, podczas gdy pszczoła miodna jest stosunkowo elastycznym zbieraczem korzystającym z wielu gatunków.
Właśnie ta różnorodność zachowań jest jednym z powodów, dla których obecność wielu grup zapylaczy jest cenna.
Trzmiele zaczynają pracę w innych warunkach
Trzmiele są dobrze przystosowane do aktywności w warunkach, w których część innych owadów lata mniej intensywnie. Ich duże, owłosione ciało pozwala im funkcjonować przy stosunkowo niskiej temperaturze.
Wiosną można je obserwować między innymi na wierzbach, drzewach i krzewach owocowych oraz pierwszych roślinach zielnych.
Dlatego w ogrodzie warto mieć nie tylko kwiaty lata, ale również rośliny zapewniające pokarm bardzo wcześnie i późno w sezonie.
Murarki wykorzystują gotowe otwory
Murarki należą do najbardziej rozpoznawalnych samotnych pszczół ogrodowych. Nie budują uli podobnych do pszczoły miodnej. Samice wykorzystują istniejące szczeliny i otwory, w których tworzą kolejne komórki lęgowe.
To właśnie dlatego mogą korzystać z prawidłowo wykonanych materiałów gniazdowych, na przykład odpowiednich pustych łodyg lub otworów w naturalnych materiałach.
Takie konstrukcje nie zastępują jednak naturalnego siedliska. Najważniejszy pozostaje dostęp do pokarmu i odpowiednich miejsc gniazdowania.
Wiele dzikich pszczół mieszka w ziemi
To szczególnie ważna informacja dla właścicieli ogrodów. Znaczna część samotnych pszczół nie korzysta z popularnych „hoteli dla owadów”, ponieważ zakłada gniazda bezpośrednio w podłożu.
Potrzebują fragmentów niezalanej, przepuszczalnej gleby, często z niewielką ilością roślinności. Całkowite pokrycie ogrodu trawnikiem, agrowłókniną, kamieniem lub szczelną nawierzchnią ogranicza liczbę takich miejsc.
Jedna duża rabata to nie wszystko
Zapylacze potrzebują pokarmu przez cały okres aktywności. Ogród pełen kwiatów przez dwa tygodnie, a później pozbawiony nektaru i pyłku, jest znacznie mniej wartościowy niż miejsce, w którym kolejne rośliny kwitną od początku wiosny do jesieni.
Badania nad dzikimi pszczołami pokazują znaczenie uzupełniających się zasobów kwiatowych dostępnych w różnych częściach sezonu. Przykładem jest analiza komplementarności zasobów kwiatowych w krajobrazie rolniczym.
Wiosna – pierwszy krytyczny okres
Wczesną wiosną szczególnie cenne są wierzby, klony, leszczyna, drzewa owocowe oraz wcześnie kwitnące rośliny zielne.
Dla części dzikich pszczół pierwsze tygodnie aktywności są kluczowe. Jeżeli w najbliższym otoczeniu nie ma w tym czasie odpowiedniego pokarmu, późniejsze bogactwo kwiatów nie zawsze zrekompensuje wczesną lukę.
Lato – czas największej różnorodności
Latem wybór roślin jest znacznie większy. Warto łączyć gatunki o różnej budowie kwiatów oraz różnej wysokości.
Zamiast jednej odmiany zajmującej całą rabatę lepiej pozostawić miejsce dla kilku gatunków kwitnących jednocześnie lub następujących po sobie.
Badania nad pasami kwietnymi wskazują, że większa różnorodność florystyczna, fenologiczna i funkcjonalna może lepiej wspierać zróżnicowane społeczności dzikich pszczół. Zobacz badanie dotyczące wpływu pasów kwietnych na dzikie pszczoły i pszczoły miodne.
Późne lato i jesień też mają znaczenie
Pod koniec sezonu liczba kwitnących roślin zaczyna spadać. Wtedy szczególnie dobrze widać znaczenie późnych pożytków.
Jednym z najbardziej widocznych jest nawłoć, odwiedzana przez pszczoły miodne oraz inne owady. Więcej o jej znaczeniu dla rodzin pszczelich opisujemy w artykule o nawłoci jako późnym pożytku.
Nie oznacza to jednak, że ogród powinien opierać się na jednym późno kwitnącym gatunku. Różnorodność pozostaje ważniejsza.
Czy pszczoła miodna konkuruje z dzikimi pszczołami?
Relacje są bardziej złożone niż proste „tak” albo „nie”. Wszystkie te owady korzystają z nektaru i pyłku, więc w określonych warunkach ich zasoby mogą się nakładać.
Znaczenie ma liczba rodzin pszczelich, ilość dostępnych kwiatów, pora sezonu, siedlisko oraz skład lokalnej społeczności zapylaczy.
Dlatego w ogrodzie najlepszym rozwiązaniem nie jest tworzenie konfliktu między „pszczelarstwem” i „ochroną dzikich pszczół”, ale zwiększanie ilości oraz różnorodności pokarmu i miejsc gniazdowania.
Ul nie zastąpi siedliska dla dzikich zapylaczy
Postawienie ula zwiększa liczbę pszczół miodnych w okolicy, ale nie tworzy automatycznie siedliska dla murarek, lepiarek, trzmieli czy innych dzikich owadów.
Dzikim gatunkom potrzebne są między innymi:
- różnorodne rośliny kwitnące,
- ciągłość kwitnienia przez sezon,
- fragmenty odsłoniętej ziemi,
- suche łodygi i naturalne szczeliny,
- mniej intensywne porządkowanie części ogrodu,
- ograniczenie stosowania środków owadobójczych.
Czy hotel dla owadów wystarczy?
Nie. Hotel może być miejscem gniazdowania dla części gatunków wykorzystujących otwory, ale nie pomoże wszystkim zapylaczom.
Jeżeli wokół konstrukcji nie ma odpowiedniej ilości kwiatów, jej znaczenie będzie ograniczone. Podobnie idealnie wykonany hotel nie pomoże gatunkom gniazdującym w ziemi.
Najpierw warto zadbać o siedlisko, a dopiero później traktować dodatkowe konstrukcje jako uzupełnienie.
Jak urządzić ogród dla wielu zapylaczy?
- Planuj kwitnienie od wiosny do jesieni. Nie koncentruj całego nektaru w jednym miesiącu.
- Sadź różne typy kwiatów. Różna budowa zwiększa szansę, że skorzystają z nich różne owady.
- Zostaw fragment naturalnej gleby. To potencjalne miejsce dla gatunków gniazdujących pod ziemią.
- Nie usuwaj wszystkich suchych łodyg jesienią. Część może być wykorzystana przez owady.
- Ogranicz intensywne koszenie. Pozwól części roślin zakwitnąć.
- Unikaj niepotrzebnego stosowania insektycydów.
- Wprowadzaj gatunki rodzime i rośliny o wysokiej wartości pokarmowej. Materiały FAO dotyczące ochrony zapylaczy podkreślają znaczenie różnorodnych, dobrze połączonych siedlisk oraz roślin dostarczających zasobów w różnych częściach sezonu.
Więcej materiałów dotyczących ochrony zapylaczy publikuje FAO w ramach Global Action on Pollination Services for Sustainable Agriculture.
Najważniejsza jest różnorodność
Pszczoła miodna jest bardzo skutecznym i interesującym zapylaczem, ale stanowi tylko część znacznie większego świata owadów odwiedzających kwiaty.
Trzmiele, samotne pszczoły i pozostałe zapylacze mają inne cykle życia, wymagania oraz sposoby korzystania z roślin. Dzięki temu ich role mogą się wzajemnie uzupełniać. W ekologii zapylania zjawisko to opisuje się jako funkcjonalną komplementarność. Zobacz przegląd dotyczący funkcjonalnej komplementarności w relacjach roślina–zapylacz.
Dlatego dobry ogród dla zapylaczy nie powinien pytać: „który gatunek jest najważniejszy?”. Lepsze pytanie brzmi: jak stworzyć miejsce, w którym przez cały sezon znajdzie się pokarm i schronienie dla możliwie wielu gatunków?
Dodaj komentarz